søndag 27. november 2016

Samling 4: Tradisjonsbakst knytt til julehøgtid

På den fjerde og nest siste samlinga før jul, så skulle vi ha om tradisjonsbakst knytt til julehøgtid og om korn. Vi lagde løfser, søst, flatbrød og hardingar. Det var ei kjekt arbeidsøkt, der vi baka ut og steike på takke i nærmare 4 timar, men i godt lag så går tida fort. Etterarbeidet som vi skulle gjere i arbeidskrav, var å lage lefser eller flatbrød, pluss ei annan tradisjonsbakst.

Eg valgte å lage flatbrød og Kolakaker som julekake. Eg hadde aldri laga flatbrød før vi fekk prøve oss på samlinga på skulen. Det var litt spesielt å lage det heime at med mamma sida ho heller aldri hadde laga flatbrød, så dette var ein ny opplevelser for oss begge. Kolakake er ei julekake som vi har hatt kvar jul så lenge eg kan huske, så det er ein bakst som er veldig knytta til jula for min del. Valget var enkelt, eg hadde ikkje lyst til å lage noko som kanskje mange andre hadde tenkt å lage, som for eksempel julemann og pepperkake. Når eg har sagt at eg skal lage kolakake, så er det ikkje så mange som veit kva det er, så det er litt kjekt at vi har ei julekake som ikkje mange andre har.

Konservering av Flatbrød og julekaker

Når det kjem til konservering av flatbrød og julekaker så er det akkurat det same prinsippet som konservering av kjøtt. Konservering har som oppgåve å halde styr på mikroorganismane, i den forstand å stoppe eller gjere verksomheita deira vanskelegare, og hindre at det kjem nye mikroorganismar til og utviklar seg (Strømstad, 1991, s. 626).  Konserverings metoden for flatbrød og julekaker er tørking, sidan vi ikkje får lov å bruke frysing og kjøling som konserveringsmetode. Måte eg tørkar flatbrøda og julekaka på er at dei ligg tørt og mørkt, og litt kjølig på loftet. Flatbrøda i ei stor kaketine og Kolakane i ei kakeboks.

Tørking

Det som er hensikten med tørking av ei produkt er å fjerne fuktigheita mest mogleg, slik at vannaktiviteten er minst mogleg gunstig for mikroorganismar som er skadelege (Riddervold & Berg, 2004). Når ein skal tørke eit produkt så er ein avhengig av klimaforholda, her er det tre ting som ein må vere veldig bevisst på; luftfuktigheit, temperatur og lufthastigheit (vind eller trekk). Når det kjem til temperatur, så er det viktig å ha kontroll på det, fordi det kan forekomme at det dannar seg stafylokokker som kan vokse og danne gift, sjølv om det er ganske tørt. For å unngå dette, så er det best å halde temperaturen under 10 grader (Riddervold & Berg, 2004).

Korn

Allereide 12 000 – 10 000 f.Kr. har korn blitt dyrka og den aller første kornhaustinga tok til i den fruktbare halvmåne, som er eit område frå Jordandalen gjennom Syria og Tyrkia og austover til Irak. Dei forskjellege kornartane som var i en fruktbare halvmånen var omtrent ferdige til menneskebruk, Då dei var store, stivelsesrike og haldt seg godt og var lette å få tak i. Visst dei arbeide i 3-4 timar om dagen, så var det nok. Å ein familie kunne få ei heile årsforsyning med berre nokon veke med god innsats. Men allikavel så tok dette gode livet slutt og om det kanskje var fordi menneska på mange stadar nesten utrydda storviltet og fisk og annan sjømat var ein nyt utveg, i tillegg så kom det ei kraftig klimaendring. Allereide 10 000 – 8 000 f.Kr. var det folk som forsette å dyrke korn, men på same tid så skjedde det ei ganske stor forverring i klimaet i Midtausten. Årstidene blei meir markerte: varme og tørre eller kalde og våte. Etter denne klimaendringa, så blei vegetasjonen endre og dyrking av korn kunne blomstre igjen, men dette betydde at folket måtte busette seg for å kunne passe på kornet frå dag til dag (Bjørnstad, Å., 2005).


Dyrkinga av korn  nådde Norden og Noreg ca. 4000 f.Kr. På denne tida så var det meir vanleg med jakt og fiske, det var her det meste av maten kom i frå. Og kornet blei berre dyrka på små områder. Ca 500 år seinare så hadde korndyrkinga spredd seg utover Austlande og vestlandet og vidare nordover (Bjørnstad, Å., 2005).

Flatbrød

Oppskrifta til flatbrøddeiga var ei oppskrift som vi fekk utlevert på den fjerde samlinga vår. Den deiga skulle gi ca. 18 emner.
Oppskrift:
250 g byggryn
250 g sammalt rug, fint
250 g kveitemjøl
2 ts salt
6 dl lunka vatn
Utbakingsmjøl: like delar byggmjøl som kveitemjøl.
Ein skal blande saman alt mjølet og saltet. Der etter så rører ein inn litt og litt vatn. Det er meininga at deiga skal vere våt og laus. Difor skal ein tilsette litt ekstra kveitemjøl, slik at deiga blir litt meir fast så ein klarer å  kjevle den utover. Når deiga er ferdig så veg ein opp emna til ca. 80 g  og legg dei gjerne på eit brett som er dekt med plast, slik dei ikkje klistrar seg fast i alt. Når ein skal kjevle utover så er det viktig at deigen ikkje sett seg fast i underlaget og at ein bruka heller godt med utbakingsmjøl, for dette skal ein koste av etter ein har fått emne på takka. Ein skal steike flatbrødet på begge sidene. Styrka på takka må vere på minst 7 og ikkje høgre, dette fordi flatbrødet skal steikast på god varme for å få dei sprø. Når flatbrødet er ferdig så legg ei dei på ei rist for å kjøle dei ned slik dei stivnar. VIKTIG: ikkje legg dei på ein kjøkkenhandkle, for då vil det nedste flatbrødet bli mjukt fordi det ikkje får tilgang på luft.

Eg måtte gjer litt endringa på oppskrifta då eg bruke sammalt rugmjøl, fint og sammalt kveitemjøl, fint og steinmalt bygg. Og til utbakingsmjølet så hadde eg sammalt rugmjøl, fint og kveitemjøl. Sjølv om eg bruke litt anna mjøl so gjekk det heilt fint, flatbrøda blei berre grovare, men hadde ein heilt nydeleg smak fordi om.
Her er mjølet som eg brukte, pluss vanleg kveitemjøl
Foto: Nina Hustad

Her er takka som eg brukte og pinnen for å snu flatbrøda med.
Foto: NIna Hustad


Her er flatbrøddeiga, som ein ser så er den ganske våt.
Foto: Nina Hustad

Her er utbakinga av flatbrøda, ein skal prøve å få dei runde, men
eg synst dei har ein fin sjarm med krikar og krokar.
Foto: Nina Hustad

Steiking på takke, hadde med meg steikesjefen, mamma.
Foto: Nina Hustad



KolaKaker

Denne oppskrifta skal gi ca. 75 stk  og er henta frå ei kokeboks om ho mamma har bruk i årevis: Kaker Som Smaker – 179 oppskrifter til hverdag og fest av Marit Bjerkås, Marianne Ravneberg og Ingebort Thomassen (1985).
200 g margarin
2 dl sukker
2 ss vaniljesukker
2 ss sirup
5 dl kveitemjøl
2 ts bakepulver

Framgangsmåte:
Sett ovenen på 175°C. Så skal ein røre margarin og sukker porøst. Så skal ein tilsette resten av ingrediensane, og arbeider deigen lett saman. Deretter så skal ein rulle deigen til 5 fingertjukke lengder som er like lange som steikebrettet. Så skal ein legge desse lengdene på smurde brett(eg bruke bakepapir) og trykke dei litt flate. Dei skal steikje i ca 10 -12 minutt på midterste rille i steikjeovnen. Vi såg litt ann steike tida, med tanke på at alle steikjeovnar har litt ulik steiketider og steiker ujamnt. Når dei var fine og brune så tok vi dei ut og begynte å skjære lengdene på skrå, dette er viktig å gjer medan dei forsatt er varme, for at det skal vere enkelt å skjære.

Her er deiga til kolakakene lagt utover bretta og klar til steiking.
Glømte å ta bilde av sjølve prosessen av deiga.
Foto: Nina Hustad

Her held eg på å skjere opp lengdene til bitar, dette måtte eg gjer
menst det forsatt var varmt.
Foto: Nina Hustad


Vurdering av dei ferdige produkta

Både flatbrøda og kolakakene blei vellykka. Flatbrød er ikkje så vanskeleg å lage, det tek berre tid, men det var kjekt å få lære ein slik gammal tradisjonsbakst, og det å kunne då lære det vidare til neste genrasjon. Eg hadde jo laga flatbrød på skule samlinga, så eg hadde teknikken inne litt, men sidan eg gjorde litt endringar på oppskrifta så merka eg at eg trengte mykje meir utbakingsmjøl når eg bakte heime enn når eg bakte på skulen, men det gjekk fint. Oppskrifta skulle gi ca. 18 emner, men eg enda på 19 emner, var kanskje ikkje fult så nøye på oppmålinga av emna, men det gjor ingenting sidan det første flatbrødet ikkje blei heilt som det skulle. Må alltid ha eit prøve flatbrød.  Sjølv om det vart litt grovare deig på flatbrøda så hadde dei forsatt ein kjempe god smak, som mamma godkjente, so eg får håpe at der er igjen nokon når eg skal levere dei sida dei står heime med ho.  Flatbrøda har eg oppbevart i ei stor kaketine, som står mørk på loftet.
Kolakane var heller ikkje så vanskelege å lage. Alltid litt utfordrandes når ein aldri har laga det før, men med god assistanse så gjekk det fint.  Første brette eg laga, der blei lengdene litt tynne, men det gjor ikkje noko, dei smakte akkurat slik som dei har brukt å smake. Medan det andre brette blei meir vellykka sida ho mamma kom å viste meg korsleis ho har gjort det.  Smaken på desse kolakakene er så god at vi måtte berre legge dei i kakeboksa med ein gong dei var kalde nok, for visst ikkje hadde eg nok ete opp meste parten, så gode er dei. Oppbevaringa til kolakakene er i ei kakeboks som også står mørkt på loftet.
Synst det er veldig kjekt å få sjansen til å lære å bake både løfser og flatbrød på skulen, slik at vi kan ta med tradisjonen vidare, og ikkje minst få kvalitetstid at med mamma og i tillegg få høre historier om bestemora mi og korleis ho bakte løfser, flatbrød og julekaker.


Her er dei ferdig produkta og klare til lagring fram til jul. Til venstre: stabel med flatbrød. Midterst: Flattbrøda klar til lagring i kaketina. Høgre: Kolakake klar til langring i kakeboksa.




Referanseliste

Bjerkås, M., Ravneberg, M. & Thomassen, I. (1985). Kaker som smaker – 179 oppskrifter til hverdag og fest. Oslo: Gyldendal Norsk Forlag A/S.
Bjørnstad, Å. (2005). Korn – Frå steinalder til genalder. Oslo: Landbruksforlaget
Riddervold & Berg (2004). Spekemat. I: kompednium i konservering (s.23-81). Volda: Høgskulen i volda
Strømstad, A (Red). (1991). Cappelens kokebok. Oslo/Gjøvik: J.W. Cappelens Forlag a.s.


mandag 7. november 2016

Samling 3: Konservering av eit kjøttprodukt

Vi på Mat, kultur og konservering fekk i oppgåve å lage eit konservert prudukt av kjøtt. Eg er så heldig med at eg kjem frå gard, der mor mi er saudebonde, så eg fekk vere med og ta del i heile prosessen frå slakting til kjøttproduktet er klar til å brukast på kjøkkenet. Sidan eg hadde eit heilt lamb å bruke, så hadde eg mange produkt som eg kunne bruke til denne oppgåva, og eg enda opp med å lage til ribbene som vi skal ha til jul. Dette også med tanke på at ribbene vil tørke fortare enn eit fenalår som eg i utgangspunkte hadde tenkt å lage til, slik at eg har pruduktet forhåpentligvis klar til innlevering 4.desember.

Kort om slaktinga:

"Saueslaktinga var både eit hardt og noko ufyseleg arbeid. Arbeidet med blodet var tungt, og det var slett ikkje alle som orka det "(Hatløy & Lyster, 2012, s. 80)

Då vi skulle slakt lammet så valgte vi å beholde ulla på, på grunn av at vi skal sende saudeskinne inn til garving. Så det er grunnen til at der er litt ull på kjøttet, men slik blir det når ein gjer det heime og ikkje med slaktar. Sjølve slakting gjekk fint for seg og på ein human måte, der vi har skytemaske med bolt, då slepp vi at kula går gjennom hovudet og det blir mindre søl med blodet dersom ein skal ta vare på det. Vi flådde lammet og etterkvart som skinnet var nesten av, så skjærte vi opp buken, slik at vi fekk tilgang til innvollane som vi skulle ha ut, vi valgte ikkje å ta vare på innvollanen sidan vi ikkje skulle lage noko av det, slik som dei gjorde i gammledager. Eit sitat som passar til akkurat denne delen av slakting er:

"Alt av sauene måtte nyttast til matbruk. "Du slette tid! her i garden var det berre lorten som vart         kasta, ja, og så kanskje litt av småtarmane! Nei og nei! det er ikkje som i dag, du!" utbryt besta           idet ho samanliknar før og no" (Hatløy & Lyster, 2012, s. 77).

Når vi var ferdi med slaktinga og skinne var av, så hengte vi opp lamma til tørking. Frå mamma si erfaring med å slakte sauder, så trengte lamma bare å henge i 2 dagar sidan det var såpass kaldt og luftig ute, før vi kunne ta det inn og partere dei.
Her spretta vi skinne på lammet.
Som ein ser så valgte vi å beholde skinnet
Foto: Nina Hustad

Her er skinnet salta, dette skal då sendast inn til garving. Foto: Nina Hustad
Her heng lamma til tørking.
Foto: Nina Hustad

Konservering av kjøtt:

Når det kjem til konservering, å ikkje bare konservering av kjøtt men all konservering, så har konservering som oppgåve med å holde styr på mikroorganismene, i den forstand å stoppe eller gjere virksomheita deira vanskligare, og hindre at der kjem nye mikroorganismer til og utviklar seg (Strømstad, 1991, s. 626). Konserveringsmetoden som eg har valgt å bruke er salting og tørking

Salting: 

Når ein saltar, så tilsett vi salt i eit produkt, slik at saltet trekk seg inn og det vil binde seg til frie vannmolekyl. Det som skjer er at saltmolekylene trekk seg inn i produktet, medan vannmolekylene trekk seg ut, det er dette som kallast osmose (Riddervold & Berg, 2004). Ved å gjere dette, så vil vannaktiviteten synke og det hindrar at mikroorganismar veks, slik som ved tørking av eit produkt. Salting kan ein utføre på tre forskjellige måtar; tørrsalting, lakesalting eller sprøytesalting. Når ein tørrsaltar så gnir ein produktet inn med salt og legg det ned i salt og legg meir tørrsalt over og dekker det. Lakesalting er når ein legg produktet ned i ein balje og dekkar det med ein saltlake. Saltlake er salt som er utrørt i vatn, og blir mest brukt for spekk og andre feite kjøttstykker ( Riddervold & Berg, 2004; "Salting og speking", s.a.). Saltsprøyting så sprøytar ein saltlake direkte inn i produktet, dette er ein nyare måte å salte på, som blir brukt mest ved industriell produksjon av spekekjøtt (Riddervold & Berg, 2004).

Tørking:

Det som er hensikten med tørking av ei produkt er å fjerne fuktigheita mest mogleg, slik at vannaktiviteten er minst mogleg gunstig for mikroorganismar som er skadelege (Riddervold & Berg, 2004). Når ein skal tørke eit produkt så er ein avhengig av klimaforholda, her er det tre ting som ein må vere veldig bevisst på; luftfuktigheit, temperatur og lufthastigheit (vind eller trekk). Når det kjem til temperatur, så er det viktig å ha kontroll på det, fordi det kan forekomme at det dannar seg stafylokokker som kan vokse og danne gift, sjølv om det er ganske tørt. For å unngå dette, så er det best å halde temperaturen under 10 grader (Riddervold & Berg, 2004).

Prosessen ved partering og konservering:

Vi lot lamma henge i 2 dagar før vi tok dei ned for partering. Eg og mamma parterte lamma, der vi begynte med å skjære av bogane og deretter låra, vidare så tok vi slagsidene og ryggen, der indre- og ytrefiletane er. Til slutt tok vi ribbene. Når alt var partert, så begynte vi å fin skjære kjøttet av fett og talg (var ikkje så mykje fett på lamma), før vi la dei i ein balje, der vi smørte dei godt inn med grovsalt som vi brukte, vi passa på at heile kjøttet blei dekt. Sidan det er ribbe eg skal ha som kjøtt produkt så la vi dei med buen den(bilde), spurte mamma kvifor ho la den den veien å om det hadde noko betydning, og ho svarte med at då fekk den best kontakt med saltet og sidan vi skulle allereide snu dei dagen etterpå så hadde det ikkje så veldig mykje å seie. Og etter to dagar så hengte vi ribbene opp til tørking og der skal dei få henge til jul, dei vil mest sannsynlig ikkje vere heilt tørka til vi skal levere produktet 4. desember. Det var derfor eg valgte å bruke ribbene i staden for å lage eit fenalår, for ribbene er tynnare og vil ha størst sjangs for å tørke fortast. Vi salta også bogane og fenalåret, samtidig som vi laga pølserull av svongane og kjøtt som var til overs, som vi også salta. 

Lammet klar til partering. Foto: Nina Hustad
Her er lammet ferdi partert og klar til salting og frysing.
Foto: Nina Hustad
Salting av ribber, her med buen ned. Foto: Nina Hustad
Då var ribbene hengt opp, og eg gler meg til jul.
Foto: Anne Kristin Hustad

Mamma si oppskrift på salting og tørking

Dette med kor lenge kjøttet skal henge før partering, var noko eg spurte mamma om sidan vi har fått lært litt forskjellig, eg og mamma såg også i ei kokebok om dette, men ut i frå mamma si erfaring med slakting, så valgte vi å gjer det på denne måten på grunn av klimaforholda som var den veka vi slakta, samme gjaldt slaktinga. Ribbene kunne   vita etter to dagar, medan dei andre kjøttprodukta som vi laga til måtte ligge lenger. 

Valgte å ta med litt om sjølve slaktinga, sjølv om eg ikkje trengte dette. Men gjorde det fordi eg følar sjølv at det er ein naturleg del av konservering av kjøtt, spesielt med tanke på at dette var "kvardagskost" om hauste på gardar før. Og sidan eg er så heldig å få kunne vere med på dette, så vil eg kunne dele dette vidare med andre.

Litteraturliste:

Hatløy, O. M.(2012). Go`bitar frå besta si kokebok - tradisjonsmat frå sunnmøre. Brattvåg: hatlehols AS.
Riddervold & Berg (2004). Spekemat. I: kompednium i konservering (s.23-81). Volda: Høgskulen i volda
Salting og speking. (s.a.). Henta 09. november 2016 frå http://www.matprat.no/matnyttig/metoder/salting-og-speking/salting-og-speking/ 
Strømstad, A. (Red). (1991). Cappelens kokebok. Oslo/Gjøvik: J.W. Cappelens Forlag a.s.

søndag 2. oktober 2016

Familiedag på Haualeite Bygdetun


23.september var det tid for familiedag på Haualeite Bygdetun, i forbindelse med forskningsdagane ved Høgskulen i Volda(HIVO). Studentane som studerar mat, kultur og konservering ved HIVO, har ansvar for å vise og formidle Noreg si mathistore og foskjellige mattradisjonar for dei som kjem på familiedagen. Vi studentane fekk i oppgåve å lage til ei stasjon der vi skulle ha informasjon og smaksprøver av det vi laga og viste fram. Eg og ein med student, Elisabeth vart veldig fort einige om kva tema vi skulle ha, det landa på potet. Vi var heldige med det valget sidan eg har potetåker heime på garden der eg kjem frå. Vidare fekk vi beskjed om at vi skulle steikepoteter på steiketakke/bålpanne på åpen eld.

Forberedelse før familiedagen:

For at det skulle gå bra på sjølve dagen, så hadde vi ein prøve dag litt tidligare i veka for å sjekke kor lang tid det tok å steike potetene, vi prøvde oss fram med litt forskjellige former, nokon i tynne båtskiver, andre litt tjukke skiver og nokon i tynne skiver. Vi fann fort ut at det var dei tynne skivene som var best å bruke sidan dei blei fortast ferdig. Vi hadde først bestemt oss for at folk skulle få krydre potetene når dei steikte dei, men vi kom fort fram til at det ville bli rotetet i på steiketakka og krydderet ville smitt over på andre sine poteter, så vi slo det frå oss og valgte heller å strø litt havsalt på potetskivene etter dei var steikte.
Dei forskjellige oppkuttingane av poteta
Foto: Nina Hustad
Vasking av poteter til sjølve dagen på Haualeite
Foto: Nina Hustad

Prøve steiking på gong
Foto: Nina Hustad

Vi skulle også finne relevant teori om poteta som vi skulle formidle til folk på Haualeite. Vi valgte å lage faktaark om dei ulike potetsortane vi hadde valgt å ta med og bruke slik folk kunne lese litt om dei sjølv. Vi hadde ikkje oppskrift til dette oppleget vårt sidan det var så enkelt, at vi heller kunne sei det til dei sjølve. Noko av det viktigaste for oss var at vi skulle formidle at det har vore ein nedgang i poteta dei siste åra og at vi kunne vise dei ein enkelt metode for å ta i bruk poteta på ein litt aldernativ måte, uten av det skal vere vanskelig og slik ungar kan ta del i det.

Sjølve opplegget på Haualeite og bakgrunnen for valget av potet:

I den norske historia så var poteten ein viktig kilde til næring. For litt over hundre år sidan då noreg var i hungersnød, så var poteten den som bidrog til å hjelpe befolkninga gjennom denne tragiske tida. Det var i hovdesak prestane som reiste rundt på 1700-talet som reiste landet rundt og spreidde kunnskapen om poteten og korleis dei skulle dyrke potetene (Sandvik, 2015).

I følge Landbruks- og matdepartementet så stod poteten for 26 prosent av matenergien i norsk jordbruk i 1835. I 1835 var potetdyrking vanleg over heile landet og eit stadig viktigare upplement til kornproduksjon. Det var nå poteter og sild til middag, saman med korn og melkeprodukter som var med på å gi eit meir allsidig kosthald og betra ernæringa i befolkninga. På grunn av dette så ville eg og Elisabeth gjere nesten som prestane og viderformidle om at bruken av poteten har gått ned dei siste åra, og vi ville vise dei korleis ein kan ta i bruk poteta på ein litt meir moderne måte, for at poteta skal vi attraktiv igjen blant befolkninga (Bratberg, 2008. Regjeringen, 2008).

Vi hadde fått beskjed på forkant at vi skulle vere i ei lita sovestove, der det var ein åpen vedovn som vi skulle benytte til steikinga av potetene. Vi hadde det litt problematisk i begynnelsen av dagen fordi vi måtte flytte litt på bålet slik vi fekk steiketakka over det, det resulterte til at vi røyklagde heile stova, men etter vart lette det litt opp og det var overkommelig å vere inne å steikepotetene. Resten av stasjonen tok vi ute på eit bord sidan vi var så heldige med været. Vi hadde også fått beskjed om at vi skulle kle oss etter omgivnadane, så eg tenkte at vi kunne bruke bekledninga som eg brukar når eg er på jobb på Rekkedalgjestehus, at dette ville vere eit perfekt anterekk til denne dagen.  

Stakk frå Rekkedal Gjestehus
Foto: Nina Hustad
Eg og Elisabeth hadde med oss tre forskjellige potetsortar, som vi ville vise fram og bruke i steikinga. Vi hadde med oss Laila, Folva og Astrix poteter, Astrix potetene var den potetsorten som eg hadde med meg heimafrå.  Vi hadde med oss ei potetplante og poteter som låg i ei kasse til utstilling. Vi steikte alle sortane slik at folk kunne få smake på dei og sjå om dei kunne kjenne forskjell, i tillegg så fortalde vi om forskjellane på sortane og kva bruk dei egnar seg best til.

Dei tre forskjellige potetsortane. Den utan ark er Astrix poteta.
Foto: Nina Hustad
Steikinga va potetene. Kunne ikkje å steiketakka
rett over elden sidan det blei for varmt.
Foto: Nina Hustad
På stasjonen så fekk folk som kom dit prøvesmake steiktepoteter og vere med på å skjære opp om dei hadde lyst, det var i hovedsak barn som ville prøve å skjære og legge påtetene på steiketakkar, medan dei vaksne hadde mest lyst til å smake. Men dei vaksne hjalp også ungane med å skjere potetene tynne nok, og passa på slik at det ikkje skjedde nokon ulykke med knivane. På grunn av at bålet  var så stort og varmt, så blei det til at eg og elisabeth bytta på å steike potetene, men både dei vaksne og barna var med inn å såg på.
Slik såg kassa med potetplane og poteter rekk frå åkeren ut,
men på Haualeite så låg dei ned i potetkassa.
Foto: Nina Hustad

Dei forskjellige potetene ferdi oppskjært og klar til steiking.
Her ser ein også forskjellen på potetsortane.
Foto: Nina Hustad

Elisabeth i full gang med steiking av poteten, og passe på slik at det
ikkje blei svarte potet til smaksprøvinga.
Foto: Nina Hustad

Erfaringar etter opplegget på Haualeite:

Eg sjølv synst dagen var veldig vellykka til tross for at vi var ferdi røkte når vi for derifrå. Stasjonen var veldig populær, der det var mange besøkande i alle aldrar og ulike nasjonaliteta, så vi fekk prøvd oss på å forklare ting på engelsk også. Vi var veldig heldige med plasseringa av stasjonen også, sidan den var midt på haualeite og der alle sitteplassane var. Einaste utfordringa vi hadde  var det med at huset blei røyklagt veldig tidlig slik at det var vanskelig å vere der inne over lenger tid, dette er noko som ein bør vere litt meir klar over til neste år. Men sidan vi var så heldige med været så gjor det eigentleg ingenting.

Ein annan ting var, at det blei ikkje så mykje teori snakking, sidan det var så mange barn som var der og dei var mest interessert i å skjære og smake potetene. Men der var nokon få vaksne og eldre som var interessert i å høyre litt om potetene og kvifor vi valgte å steike dei.

Så alt i alt så er både eg og Elisabeth veldig fornøgde med stasjonen vår, steiking av poteter.







Referanseliste:

Bratberg E. (2008, 04 April) Potetproduksjon i Norge. Henta 18.September 2016 frå http://www.skogoglandskap.no/filearchive/potetproduksjon_i_norge.pdf

Regjeringen (2008,  14. Desember) Om potetens historie fra Landbruks- og matdepartementet. Henta 18. September 2016 frå http://www.regjeringen.no/nb/dep/lmd/kampanjer/potet2008/potetens_historie.html?id=505363  

Sandvik, H. (2015, 25.november). Da poteten kom til Norge. Henta 17. September 2016 frå https://www.norgeshistorie.no/grunnlov-og-ny-union/hus-og-hjem/1305-da-poteten-kom-til-norge.html

søndag 28. august 2016

Samling 1: Safting, sylting eller hermetisering

I det første arbeidskravet i mat, kultur og konservering, så skal vi lage to produkt av safting, sylting eller hermetisering. Eg har valgt å safte og sylte. Begge desse to metodane er to forskjellige måtar og konservere på. For å forklare konservering på ein enkel måte så er det at vi behandlar maten slik at vi i seinare tid kan bruke den (Mat.no, s.a.).

Ulltveit forklarar i boka si Ville bær at bruk av konservering så vil ein drepe forskjellige mikroorganismar som til dømes gjærsopp og bakterie. Det som skjer at ein øydelegge enzyma som igjen hindrar at det skjer kjemiske forandringa som kan vere oksidasjon. Ved konservering så vil ein kunne ta vare på farge, lukt, smak og næringstoffa som er i bæra (Ulltveit,1995). Enzyma er med på å regulere modningsprosessen til bær og frukt. dermed vil enzyma framskunde forskjellige forandingar i bær og frukt enzyma er også den naturlige nedbrytningsprosessen, og det er dette vi vil hindre med å konservere bær og frukt (K. Ryslett, safting, sylting og hermetisering, 19.august).

Når eg skal safte og sytle, så brukar eg sukker i oppskrifta. Dette gjer eg for å framheve smaken på bæra og frukta, og det er med å holde safta og sylta holdbar lenger (Dansukker, s.a.)

Appelsinsaft


Ingredisensar:

- Appelsin (Type: Cevita)
- Sukker

Eg har sett på at mamma har laga saft mange ganger, men har aldri laga saft sjøl før. Så dette tenkte eg kunne vere spennandes å prøve ut. Eg var veldig klar tidlig når vi fekk beskjed om at kva vi skulle gjer i arbeidskravet av eg ikkje skulle lage "normal" saft av blåbær, rips eller bringebær, eg hadde lyst til å lage noko anna. Dermed falt eg på appelsin. Eg valgte å lage safta med hjelp av ein saftkokar, der ein har ein kjele med vatn nederst, så ei gryte med sil i, der eg hadde appelsina ned i, slik at ein dampar ut safta av appelsinene.


Slik såg min saftkokar ut,
som eg fekk lånt med mor mi. Foto: Eiget

Etter eg hadde hatt appelsinene opp i saftkokaren så lot eg det stå og dampen i ca ein og ein halv time. Måten eg ser at den er ferdig og dampe safta ut av appelsinene er å sjå om appelsinene er innskrumpa og har mista mykje av fargen sin. Eg tappa safta over i ein bolle undervegs så ikkje kjelen skulle bli overfylt med saft og renne ned i den underste kjelen med vatn. Når eg hadde tappa all safta over i ein bolle så helte eg den over i ein ny kjele der eg kokte opp safta og smakte til med sukker. 

Eg hadde sette litt på internettet etter forskjellige framgangsmåtar for appelsinsaft for å kunne beregne sånn ca kor mykje sukker eg skulle ha, men eg fann ut etter smakinga at eg ikkje trengte så mykje sukker i appelsinsafta før ho vart søt og god, eg brukte vel 650 - 750 gram sukker. Eg fekk til sammen 1,2 L med saft av ca 3 kg appelsine. (Glømte sjølvsagt å ta bilde av appelsinene når dei vara ferdig dampa, men for å gi eit lite bilde så var det som å sjå oppkutta appelsine som hadde låge forlenge på kjøkkenbenken)

Ferdig tappa saft på flaske,
som ein ser så var eg heldig
med å ikkje få noko skum i det heile.
Foto: Eiget 


Flaskene som eg brukte til å ha safta opp i, hadde eg på førehand vaska med zalo i varmt vatn og så lagt dei inn i ein forhånds varma steikeovn på 100 grader. Der låg dei heilt til eg var ferdig med å lage safta. Gummien på flaskene vaska eg også i zalo, men dei hadde eg ned i ei lita gryte med vatn for å so koke opp for å fjerne bakterier og bli desinfiserte. Når alt var klar så tok eg ut ei og ei flaske og satte ei trakt ned i flaskehalsen, dette for å unngå at det blir sølt noko på kanten, som kan vere med å øydelege konserveringa ved at der kjem luft inn til safta. Heldigvis slapp eg unna å få mykje skum i flaskene. Det å ha minst mogleg skum i flaskene før ein lukkar dei, er svært viktig med tanke på at skumet vil seinare gjere seg om til oksygen og kan føre til at safta blir dårleg.

Slik låg flaskenen og sylteglasa i ovnen
 og blei desinfiserte, medan eg styrte på med safting og sylting. Foto: Eiget 



Tyttebærsylte

Læraren vår oppfordra oss til å ikkje lage det vanlige av sylter, som for eksempel jordbærsylte. Derfor tenkte eg på at tyttebærsylte kunne vere ein god idé. Heldig som eg var så hadde mamma plukka ein del tyttebær i fjor og renska og fryst dei ned, som eg kunne få bruke til syltinga. Men på ein betingelse, at ho skulle få seg eit glas med tyttebærsylte. Eg fekk også eit godt tips frå mamma og at tyttebære inneheld bensosyre som brukast mykje som konserveringsmiddel, og derfor treng eg ikkje å ha i så mykje syltestivelse. Tyttebær kan ein få kjøpt i butikkane frå august og utover, men den billigaste måten å skaffe seg tyttebær er og gå på skogen og plukke sjøl, dette kan også ha ein helsegevinst med å komme seg ut i frisk luft og gå seg ein tur, er ikkje alltid ein treng å gå så langt for å finne bær.

Ingrediensar:
  • Tyttebær (Type: Sjølvplukka)
  • Sukker
  • Jam syltestivelse
Eg brukte metoden snarkokt syltetøy. Der eg kokte opp 815 gram tyttebær med litt over 1 dl vatn. Dette lot eg koke ei stund slik at alle bæra blei gjennomkokte. Der etter tok eg og rørte inn mellom 300- 500 gram sukker. Dette målet på kor mykje sukker eg skulle ha fann eg på ei oppskrift på internett, men sidan den var beregna på 1 kg tyttebær så måtte eg bare tilpasse mengda med sukker sjølv. Medan eg blanda inn sukkerte så lot eg kjelen stå på plata men hadde skrudde ned varmen, slik at sukkeret skulle kunne løyse seg opp. Når eg skulle fylle sylta på glaset så bruke eg samme framgangsmåte som med safta. Tok ut eit og eit glas, der eg satte trakta ned i for å unngå søl på kantane, slik at glasa skulle forsegle seg sikkelig. 

Eg hadde eit uhell med eine glaset når eg skulle snu dei opp ned, då viste det seg at glaset ikkje var heilt tett. Eg såg at den gummiringen på glaset var litt stor og ikkje festa sikkelig på glaset, så då var det og helle over sylta i kjelen og varme den opp igjen, medan eg vaska glaske på nytt og hadde det inni ovnen for desinfisering, sammen gjaldt gummiringen, berre den skulle kokast. Men på andre forsøk så gjekk det bra. Sidan eg ikkje bruke twist off glass, så var den einaste måten å sjå om det var tett, å sjå etter om det rann ut safta frå sylta gjennom lokket på syltetøyglasset. det gjor det heldigvis ikkje. Såg også at det var vakuum i glaset når eg snudde dei igjen, og sylta hang fast i toppen, og så blei den "sugd" ned igjen. 


Slik såg bære ut før eg kokte dei. Foto: Eiget
slik var dei under koking,
og rett før eg blanda inn
 sukker og syltestivelse.
Foto: Eiget
Ferdig tappa syltetøy på glas,
vart litt skum,
men det var heldigvis ikkje så mykje.
Foto: Eiget

Eg er sjølv veldig fornøgd med produkta eg har laga, sidan dette er første gang eg har laga både saft og sylte på eigenhand. Var litt bekymra for at eg hadde brukte litt for mykje vatn i tyttebæra, men etter eit par dagar så stivna det seg til og ser veldig bra ut. Litt uheldig med valg av bær til sylta med tanke på at eg ikkje er så glad i tyttebærsylte, men eg skal bruke mamma til smakskanin. Safta vart eg veldig fornøgd med, med tanke på smaken. De einaste er at den er litt tynn, så må ha litt saft i glasset for at det skal bli sikkelig smak på safta når ein vatnar den ut.


To ferdig produkt klar til smaking. Foto: Eiget


Referansar

Forelsesningar med Kari Ryslett (Lærar), ikkje mogleg å finne tilbake til for andre.

Dansukker (s.a.) Henta 04. September 2016 frå http://www.dansukker.no/no/oppskrifter/sylte-safte-konservere.aspx 

Mat.no (s.a.). Henta 04.september 2016 frå http://www.mat.no/oek/Velkommen-til-opplysningkontoret-for-egg-og-kjoett/Filmer/Konservering

Ulltveit (1995). Ville bær - alle spiselige ville bær i Noreg - mer enn 200 matoppskifter. Henta 27.08. 2016 frå : http://www.nb.no/nbsok/nb/fd4f026113a687e06dcb819f4b9ccbaf?index=3#0